Het woke monster van de Minimum Viable Truth™
Hoe schijnbaar aantrekkelijk pragmatisme en goedbedoeld wokisme meer lijken op het playbook van de macht dan op een ode aan de waarheid.
Katherine Maher – directeur van het Amerikaanse NPR – wandelt het podium op met de zelfverzekerde glimlach van iemand die de Waarheid even gaat herdefiniëren — inclusief het ™-teken. Haar TED-talk-achtige betoog klinkt soepel, democratisch, realistisch zelfs: minder over ‘de waarheid’, meer over “het beste wat we nu kunnen weten”. Agile epistemologie. Minimum Viable Truth ™. Het publiek klapt enthousiast. Maar onder de glans van “samen redelijke mensen zijn” sluimert iets buitengewoon gevaarlijks: de suggestie dat waarheid niet meer hoeft te bestaan, zolang we het maar met elkaar eens zijn.
Dat is geen vernieuwing; dat is slechte oude wijn in nieuwe zakken.
De retweet van Elon Musk van een video van eerder dit jaar viel me op. De soepele TED-loopjes, de gespeelde aarzelingen, de perfect getimede gebaartjes. Door en door getraind in het ogenschijnlijk ontspannen brengen van een verhaal dat woord-voor-woord uit het hoofd is geleerd en meestal door anderen geschreven. Maar dat moet ogen als een authentiek, inspirerend en vaak ook ontroerende ontboezeming.
Recht uit het hart van de spreker. Dus waar.
Daarover gesproken: in Mahers complete TED-talk valt het woord truth vaak, ruim twintig keer. Niet als rots in de branding, maar als schuifknop voor bruikbaarheid, “right enough, enough of the time”. Taal doet het werk: wie de semantiek van ‘waarheid’ vervangt door ‘bruikbare consensus’, legt de lat precies daar waar de meeste mensen hem net halen. Demagogisch risico: je maakt waarheid tot een sociaal product met KPI’s (nuttig, genoeg mensen), in plaats van een claim die onlosmakelijk aan de werkelijkheid is verbonden — ook als dat oncomfortabel is.1
Maher presenteert Wikipedia als toonbeeld van openheid — een democratisch laboratorium van kennis. Alleen: die witte jas is tot aan de mouwen besmeurd. Wikipedia is geen neutraal veld; het is een frontlinie. In elk conflict over macht, geld of oorlog is het platform een paradepaard van beïnvloeding. De CIA, overheidsinstanties, lobbyclubs en zogeheten “fact-checking partnerships” hebben al jaren een sleutel tot het systeem. De WikiScanner toonde in 2007 reeds hoe inlichtingendiensten en multinationals heimelijk aan hun eigen lemma’s sleutelden — dat was vóórdat de echte coördinatie begon. Zie het langdurige Phillip Cross-schandaal, waarin onder de noemer van één onmogelijk productieve ‘redacteur’ honderden anti-oorlogspagina’s met vele duizenden Wiki-edits, systematisch werden herschreven (MintPress News, 2018). Voeg daar de woorden van mede-oprichter Larry Sanger aan toe: “No encyclopedia, to my knowledge, has been as biased as Wikipedia has been.” (System Update, Glenn Greenwald, 2023). Dit is niet “de beste versie van wat we nu weten”; dit is de gecureerde versie van wat machtige partijen willen dat we weten. Wikipedia, een handig model dus — voor wie narratieven moet managen!234
Maher verwijst zelf naar onderzoek: rond de heetste onderwerpen (politiek, religie) produceerden ideologisch gepolariseerde teams juist bétere artikelen. Dat is waar; Nature Human Behaviour publiceerde The Wisdom of Polarized Crowds: gebalanceerde teams van uiteenlopende signatuur leveren gemiddeld hogere kwaliteit, mede omdat ze elkaar tot betere bron-discipline dwingen.5 Maar let op de voorwaarde: gebalanceerde teams, met stevig beleid en zichtbare regels. Dat is precair en kwetsbaar — en niet hetzelfde als “laat de meerderheid maar beslissen wat ‘waar genoeg’ is.”
Het populaire mantra “iedereen heeft zijn eigen waarheid” stamt niet uit wijsheid, maar uit marketing. Het werd groot in de postmoderne academie, waar men terecht wantrouwig was tegenover grootse verhalen (Lyotard, The Postmodern Condition, 1979; Foucault, Power/Knowledge, 1980). Alleen: wat ooit bedoeld was om machtsverhalen te ontmaskeren, is nu zélf een machtsverhaal geworden. Want zodra waarheid louter “ervaring” wordt, kan elke harde feitelijkheid terzijde worden geschoven — handig voor wie liever geen controleerbare werkelijkheid heeft.6
Mahers pragmatisme faalt zelfs binnen de beperkte kaders van Wikipedia’s eigen platform. Achter de schermen woedt daar een permanente guerilla van bewerkingen, bans en backchannels. Het systeem dat zogenaamd consensus bouwt, bouwt in de praktijk hiërarchie — wie meer macht, geld, connecties of backdoors heeft, wint. En toch presenteert ze dit als model voor samenleving en politiek. Dat is geen vooruitgang; dat is slimme marketing voor een dystopische toekomst.
Orwell had er een zin voor: “The Party told you to reject the evidence of your eyes and ears.” Hier resoneert dat in vriendelijke TED-toon. Zodra we waarheid reduceren tot “werkbare overeenstemming”, wordt zelf waarnemen verdacht gedrag. De oproep klinkt redelijk — we moeten elkaar “vinden” — maar het onderliggende bevel is duidelijk: geloof wat de procedure oplevert, niet wat je ziet.7
De visie van deze directeur van de Amerikaanse equivalent van onze NPO Radio is niet identiek aan klassiek totalitarisme. Maar de onderstroom is verwant. Ze vervangt dwang door groepsdruk, censuur door curatie en ideologie door beleidstaal. In plaats van een partijleider heb je moderatoren, in plaats van propaganda “community norms”. De uitkomst verschilt qua toon, niet qua werking: de waarheid wordt wat het systeem zelf creëert of toelaat.8
De oplossing vraagt niet om heiligen — alleen om volwassenheid. Feiten blijven feiten — waar of niet waar, onafhankelijk van hoeveel mensen ze prettig vinden. Interpretaties mogen botsen, maar moeten toetsbaar blijven. Consensus is middel, nooit maatstaf. Een enkele ‘dissident’ met de juiste feiten weegt zwaarder dan duizend duimen omhoog. Dat is wetenschap, journalistiek, rechtspraak — en het enige medicijn tegen het afglijden van neutrale kennis naar ideologische dwang tot totalitaire distopie .
Mahers minimum viable truth is niet waardeloos, maar slechts bruikbaar binnen strikte grenzen: als intern werkprincipe, niet als kompas voor beleid. Daarbuiten wordt het een trojaans paard — met consensus als verpakking. In domeinen waar belangen scheef liggen — oorlog, farmacie, surveillance — is “waar genoeg” juist de dodelijkste categorie. Wie dat niet meer ziet, heeft de waarheid al uitbesteed.9
Tot die werkelijkheid zelf, onverwacht en onverbloemd, opeens op de stoep staat.
En dan helpt geen enkele minimum viable truth meer.